Љубов во време на земјотреси

Колумнистите секогаш се соочуваат со ризикот темата за која пишуваат да стане нерелевантна од мигот на нејзиното пишување до објавувањето, но минатата недела се случи не само колумната да стане небитна, туку и сѐ друго што инаку би го сметале за важно. Потресната вест за смртта на режисерката Билјана Гарванлиева беше заменета со вистински потреси на земјата. Се соочивме со сопствената беспомошност пред природната стихија и со помислата за тоа колку неочекувано можеме да заминеме. Во моментите на страв и немоќ сепак се сеќававме на сите луѓе кои што ги сакаме и за кои се грижиме, а тие се сеќаваа на нас: секој телефонски повик или порака беше многу повеќе од тоа, беше знак на поддршка. Љубов во време на земјотреси, страв и неизвесност. Помеѓу два потреса, кога не бев заедно со саканите, се обидував да се фокусирам на убави нешта: со саати слушав убава музика, и се чудев зошто почесто не го правам тоа. На крајот, кога стресе среде ноќ, ги отворив очите и веднаш ги затворив: нека тресе, за инает ќе спијам и ќе го игнорирам, па што сака нека биде. Оние ноќи, но и сега, си размислувам: колку лесно стануваме себични во време на лагодност! Кога си легнував со малку стегнато срце и на штрек, помислував на сите оние кутри луѓе кои со години легнуваат со сознание дека е голема веројатноста да не се разбудат – најчесто од воени дејствија на „доносителите на демократијата“, а на кои ние не само што не помислуваме, туку и ги сметаме за безбедносна закана кога ќе ни дојдат пред границите. Колку похрабри луѓе се оние од Авганистан, Ирак, Либија или Сирија! Или можеби се исто така немоќни и веќе снеможени од неизвесност и страв, па прифаќаат сѐ што ќе им донесе ноќта или денот, се помируваат со смртта која им станува сопатник? Она што нѐ правеше слични со нив беше чувството на немоќ на поединецот да се справи со моќ/стихија/оружје кое ги надминува неговите способности. Но, ние, без оглед на сѐ, досега и веројатно во иднина, сепак сме многу среќни луѓе. Прашањето е дали знаеме да го цениме тоа, дали ја препознаваме среќата и нејзините извори? Дали го цениме она што го имаме, борејќи се за повеќе и подобро? Сега кога тлото престана да се тресе, би требало да се вратам/вратиме во нормала – проблемот е што нашата нормала е абнормална. Еве, како ништо да не се случило, политичките пресметки имаа кус тајм-аут, кој не ни беше почитуван од оние кои не можеа да се воздржат, продолжија со невкусен хумор и политички сатири надевајќи се на профит од земјотрес. Но, во вакви времиња, веќе пишував, испливува на површина и најдоброто и најлошото. Од колумнист, кој притоа е и политиколог, се очекува да одбере најактуелна и најзначајна тема – на пример, интервјуто на Заев и начинот на кој тој ја сфаќа двојазичноста и земјотресите, или двете обвиненија на СЈО (се тресеше гората), или фестивалот Манаки и политичката цензура и слободата на уметничкото творештво. Изворот на такви теми е непресушен, но таквата дневнополитичка анализа сѐ уште ми се чини недолична и ми паѓа тешко. Јавноста веќе знае дека сум сосема повлечена од јавната сцена и дека сум пример на речиси тотален ескапизам. Имам намера така да остане, па одлучив распуканите ѕидови на мојот дом (барака изградена по 63-та) да ги оставам така подолго време; за секој случај, нека стојат како потсетник на тоа дека животот е сега, а дека политиката и ниту еден гневен или амбициозен човек не е вреден да ми го нарушува здравјето или контаминира односите со самата себе и со другите луѓе.

Уште Аристотел сметал дека политиката постои заради доблеста и за создавање доблесни граѓани. Но, ние сме дојдени во толку бизарна ситуација, што многу подобри луѓе стануваме кога ќе нѐ погоди поплава или земјотрес, отколку кога треба да бидеме добри граѓани и да ја чуваме и градиме заедницата врз темелите на доблеста. Апсурдот достигна такви размери што природните несреќи нѐ хуманизираат и враќаат кон човечката природа, додека политиката од нас прави крволочни волци и/или итри и себични лисици. Пред земјотресите, попатно разменив неколку мисли со млада и умна пријателка, ние филозофиравме (како што би рекле погрдно). Поентата на тој разговор е дека свртувањето кон себе, потрагата по доброто во себе и во другите, па и ескапизмот од деградирачката средина не е по дефиниција лоша работа: човек во даден момент мора да се сврти кон себе и кон тие што ги сака; мора да се сврти кон природата и да почувствува и ветер и сонце и мирис; мора да размислува и надвор од својата средина/кутија, за себе како човечко суштество еднакво со оние кои се радуваат или страдаат на други меридијани. Не е можно да бидеш добар граѓанин и да создаваш/градиш доблесна заедница, ако самиот не си доблесен и не ги пронајдеш изворите на внатрешна среќа и мир. Не е себичност ако се свртиш кон себе и својата минливост, и ако направиш тоа што можеш за себе и тие околу тебе без математика, без очекување нешто за возврат, без калкулации.

Земјотресите ги процесирав како што обично сите правиме после погреб, тогаш кога почнуваш да мислиш на смислата на животот и вредностите, на она што си го сторил и што ќе го оставиш зад себе, или како во времето што ти преостанува да не ги повторуваш грешките на брзото консумирање на нештата, на лажни и главно материјални вредности, и самопреварата дека сме засекогаш тука. (Некаде прочитав дека за време на земјотреси не постоеле атеисти, што не е вистина; и овие редови се резултат на свеста дека животот е еден и конечен, а дека смртта ниту носи казна ниту награда; најмалку пак мислам дека некој заслужува земјотрес затоа што е „никаков“ и што „земјата не го држи веќе“). Секако, овие последни случувања треба да поттикнат рационална и критичка дебата за тоа каков систем на заштита и спасување ни е потребен, како дојде до тоа со водата да го исфрлиме и „бебето“ за да ги замениме со „секси“ западни концепти како „кризен менаџмент“, зошто кога потфрла државата немаме елементарни знаења за самопомош во случај на катастрофални појави и многу други прашања се нижат. Но, мене ме интересира исклучиво животот и смртта. И така ќе остане. На пукнатините на ѕидовите (една од повидливите води токму зад телевизорот, така што тешко можам да ја игнорирам) сега гледам како на средство на самозаштита од отровот помешан со мед и политички лаги. Ако од земјотрес не можам да се заштитам, немоќна сум да предвидам кога ќе се случи и колку ќе биде силен, политиката можам да ја контролирам – можам и да се заштитам од нејзиното штетно зрачење кое од мене сака да направи лош човек за да станам „добар граѓанин“, во најмала рака со менување на ТВ каналот, со слушање музика, прошетки на Водно и дружење со саканите. По минатонеделната колумна ми се јави еден пријател за да ја прокоментира со мене: беше трогнат од приказната за смртта на Билјана, но ми нафрли една мисла за која ветив дека ќе размислам. Мислата беше: кога ќе почине некој, изразуваме чувства и жалиме, но што е со оние луѓе кои се мртви уште додека се живи, на оние кои се „невидливи“, кои ги запоставуваме и кои „забораваме“ да ги прашаме како се, да ги сослушаме барем, да им кажеме дека сме тука за нив, макар и куртоазно. Да, тоа е тема за нова колумна. Засега е доволно да си кажеме: надвор е сонце, живи сме!

Напишано за Нова Македонија
Фотографија: Linda Davidson/The Washington Post via Getty Images