Без наслов

Кога неодамна на овие страници се простив со драга пријателка, имав и наслов (нејзиното име) и зборовите излегоа сами на површина. Сега сум како камен: ни наслов можам да смислам, ни зборовите умеат да се излеат сами. Натежнале внатре длабоко, онолку длабоко каква што е болката со која се соочувам. Како да се простам со брат ми? Смеам ли тоа да го сторам во колумна, во која се очекува да ги коментирам јавните настани или духот на времето? Сепак, случајов е малку необичен, со неколку нишки коишто моето семејство го врзуваат за Нова Македонија. Татко ми, Љубе Ванковски, беше еден од првите линотипери во печатницата. Живеевме од неговиот труд, од напорот на неговите вени низ кои течеше и отровното олово – мајка ми, брат ми и јас. И брат ми се викаше Љубе Ванковски. Колку пати само раскажувала мајка ми дека кога се родил, за неа најубавото име на светот било името на саканиот. Невообичаено, чудно, ги загледувале отстрана – но тие се шегувале: „ако можела династијата Луј да оди до 18, можеме и ние дотука.“ И брат ми работеше во (онаа старата) Нова Македонија, почнувајќи од најниското референтско скалило, до финансов директор – сѐ до моментот кога „куќата“ ја зеде под свое првата политичка влада на ВМРО-ДПМНЕ, а чистката на „комуњарите“ започна од долу до горе, од портирите па до директорите. Така, тој не успеа да се задржи до крајот на својот работен век на работно место кое го заслужи со работа и за кое беше способен, иако никогаш (како ни нашиот татко, ниту пак јас) не бил член на ниту една партија. Тој остана без вработување, а фабриката во која работеше како архитект жена му пропадна. Се иселија во Дубаи, каде што и почина пред десетина дена.

Генерацијата на татко ми одамна замина (линотиперите заминуваа дури побрзо од останатите). Едвај и да остана по некој од тогаш помладите, кој се сеќава на неговите маратонски смени и прекувремена работа и од по 20 часа дневно, без никаква печатна грешка на шпалтите, а и со самоиницијативна корекција на некој новинарски текст (за што секогаш добиваше благодарност, а не прекор). Но, и сега, на овие години, топло ми е околу срцето кога некој ќе се сети на него, не само како на работник, туку и како на човек и поет. На брат ми се сеќаваат мнозина: многу често ми приоѓаат на улица или во маркет да ме прашаат дали сум сестра на Љупчо Ванковски, да пренесат поздрави и благодарност за тоа што им се нашол кога им било најтешко. Водењето на финансиите на една куќа која се давеше во долгови (и која не можеше да си ги добие побарувањата), во време кога сѐ наоколу се распаѓаше, а новото тукушто се раѓаше, не беше забавна работа. Бидејќи не се занимавате со бројки и високи и ниски суми на пари, туку со човечки судбини. Јас, секако, не сум компетентна ниту објективна да судам каков директор бил, но го знам она што ми го кажуваат неговите некогашни соработници – од млади новинари и хонорарци, до административци и други. Велат дека вратата на неговата канцеларија била секогаш отворена за оние „на дното“ на хиерархијата, и дека секогаш правел сѐ што можел да им помогне кога со месеци не зеле хонорар или плата, кога во семејството имало болест или смртен случај. Она што и ние дома го знаевме беше начинот на кој тој гласно размислуваше: во секој работник, го гледам тато; ако не успеам да му помогнам, чувствувам како него да сум го оставил на цедило.

Мајка ми, сега скршена кукавица, беше таа која ни вградуваше силни принципи и морални норми кои требаа да нѐ водат низ животот (за разлика од неа, татко ми, со главата во облаци, нѐ научи да сонуваме и да летаме, да сакаме и да се водиме од убавината на зборот). Имаше моменти кога брат ми знаеше да ја прекори дека лошо го воспитала: во времиња-невремиња, кога честа не вреди ни пет пари, и кога ако не се збогатиш преку ноќ, ако не си корумпиран и не знаеш да користиш лакти и сопки, те сметаат за неуспешен и будалесто наивен, тој знаеше да каже дека воспитувањето кое го добил било посилно од сето она со што се соочувал. Таа, кутрата, ќе се навредеше помалку, но наскоро сфати што сакаше да ѝ каже. Го воспитуваше него, а и мене, за некои други времиња, за времиња кои реално можеби никогаш и не постоеле, ама кои стануваа опасно грди и мрачни. Мајка ми горда на своите деца, сепак, не беше многу среќна кога синот стана директор: ееееј, од дете на работник (со завршени четири одделенија основно образование) до дипломиран економист, и подоцна некаде на врвот. Но, минуваа години, брат ми ја изгуби не само позицијата, туку и работата – но за неа најважно беше што никогаш не излезе ниту дамка на нашето име, ниту озборување, ниту трошка сомнеж за незаконско работење. Остана човекот што таа го воспитала да биде човек и да биде чесен, па дури и ако стана пензионер со две стотини евра примања.

На крајот, што да кажам како негова сестра? Колку што тој беше горд на својата помала сестра што станала Ванковска, толку јас бев горда што кај мнозина беше поважно што јас сум сестрата на Љупчо Ванковски. Остави зад себе мнозина кои ќе го споменат со благодарност и со свест дека тој остана син на својот татко-работник, онака како што и јас се обидувам да ги охрабрам своите студенти кога им велам дека социјалното потекло нѐ определува ама само во некој степен, но и дека од него не треба да се срамиме, туку само да го почитуваме и да се обидеме да сториме повеќе и подобро од нашите родители. Брат ми и јас го остваривме сонот на нашите родители: завршивме факултети, станавме остварени личности, основавме семејства – ама тоа не беше секогаш доволно да живееме во мирни и спокојни времиња. Тажно е и да помислиш дека во некое не така дамнешно време нашите родители биле водени од мака, ама и од голема надеж и верба дека градат подобро општество, дека сепак секој ден бил подобар од претходниот. Ние, во зенитот на нашите животи станавме сведоци на гниење, на уривање и грабеж, на омраза и поделби, на безнадежност и тажна потрага по подобар живот далеку од родната грутка.

После 16 години минати под некое друго небо и врело сонце, брат ми се „врати“. Ќе почива во земјата на своите предци, но никогаш не му беше лесна помислата на домот создаден за живот, кој зјае празен, што оваа наша земја не обезбеди услови за нормален живот на нашите деца. Неговиот син-единец и моите три ќерки, прогласени за „фантоми“ во една валкана политичка игра, врвни професионалци кои живеат во четири различни временски зони и создаваат за туѓи земји. Загубата на најблизок член на семејството боли подеднакво, затоа и немав намера да пишувам за тоа: впрочем, како да најдеш зборови да опишат празнина?! Спомените за еден човек далеку поинтелигентен од мене и неверојатно духовит и во најтешки моменти, се сега единствената „валута“ која ја имаме. Но, она што ме боли кога размислувам за нашето мало четиричлено семејство, кое низ годините се прошири, е што виорот на транзицијата нѐ натера среќата да ја бараме на други меридијани, а овде да се враќаме само за конечната почивка. Нека ми биде простено што наместо колумна, јавна реч за актуелни случувања, споделив лична приказна и болка, убедена дека таа зборува за илјадници слични на наши луѓе расеани низ светот како бисери.

Напишано за Нова Македонија